„Mowa to zespół czynności, jakie przy udziale języka wykonuje człowiek poznając świat i przekazując jego interpretację innym uczestnikom życia społecznego”.
Stanisław Grabias
Mowa jest dźwiękowym komunikowaniem się za pomocą języka. Umożliwia orientowanie się w świecie, poznawanie rzeczywistości, radzenie sobie w życiu. Warunkuje rozwój ambicji, aspiracji, obraz samego siebie, samoocenę, rozwój intelektualny, psychiczny, społeczny, oceny w nauce, oceny w zachowaniu, rozwój zainteresowań. Umożliwia zaspokojenie potrzeby akceptacji, bezpieczeństwa, potrzeby kontaktu, relacji, potrzeby przynależności, uznania, potrzeby samodoskonalenia, samospełnienia. Warunkuje funkcjonowanie w domu, w szkole, w pracy, wśród rówieśników, kolegów, przyjaciół, znajomych.
Proces opanowania sprawności językowych i komunikacyjnych jest złożony, wielowymiarowy i długotrwały i zależy od:
- uwarunkowań biologicznych (anatomiczno-fizjologicznych): prawidłowo funkcjonującego narządu słuchu, prawidłowo ukształtowanego obwodowego narządu mowy oraz ośrodkowego układu nerwowego,
- uwarunkowań psychologicznych (intelektualnych/umysłowych, emocjonalnych/uczuciowych, motywacyjnych/wolicjonalnych),
- warunków społecznych i kulturowych (kontaktów z dorosłymi użytkownikami języka we wczesnych etapach ontogenezy, a w późniejszym etapie – z rówieśnikami),
W procesie komunikacji uczestniczą trzy rodzaje kompetencji:
- Kompetencja językowa – jest nią programowana biologicznie, nieuświadomiona wiedza na temat zasad budowania zdań gramatycznie poprawnych.
- Kompetencja komunikacyjna – stanowi ją wiedza na temat zasad użycia języka w grupie społecznej. Wiedzę tę zdobywamy w procesie socjalizacji. Ujawnia się ona w postaci reguł, które organizują zachowania językowe na trzech płaszczyznach, którymi są:
- sprawność społeczna (dotyczy językowych ról społecznych),
- sprawność sytuacyjna (odnosi się do użycia języka adekwatnie do sytuacji),
- sprawność pragmatyczna (dotyczy wiedzy na temat sposobów realizowania intencji).
- Kompetencja poznawcza (kulturowa) – jest nią wiedza na temat zjawisk rzeczywistości, która powstaje przy udziale języka. Bez odpowiedniego zasobu wiedzy, która jest właściwa dla danej społeczności, komunikacja staje się niemożliwa.
Etapy rozwoju mowy:
- Okres melodii (0-1 rok życia) – Od 6-7 tygodnia życia niemowlę zaczyna być świadome dźwięków, które wydaje. Następnie zaczyna się okres głużenia. Ciekawostką jest, że dzieci na całym świecie głużą w ten sam sposób. Nie ma znaczenia ich pochodzenie rasowe czy językowe. Około 6 miesiąca życia pojawia się gaworzenie – powtarzanie zasłyszanych dźwięków otoczenia. Co ciekawe, dziecko głuche również może wydawać kombinacje dźwięków, będące wynikiem przyjemności jaką czerpie ono z aktywności oralnej. Proces ten trwa zwykle do ok. 18 m. ż., po czym zanika.
- Okres wyrazu (1-2 r. ż.) – pojawiają się pierwsze świadomie artykułowane głoski, W tym okresie dziecko wymawia wszystkie samogłoski ustne (i y e a o u), brak samogłosek nosowych. Powinny pojawić się następujące spółgłoski: p p’ b b’ m t d n ń ś k k’ oraz j. Dziecko powtarza proste wyrazy.
- Okres zdania (2-3 r. ż.) – dziecko zaczyna tworzyć proste zdania, składające się z 2-3 wyrazów. Jest to etap przełomowy w rozwoju mowy, ponieważ dziecko przyswaja w tym czasie najwięcej wyrazów oraz poznaje podstawy systemu leksykalnego, fonetycznego i morfologicznego języka. Ustala się system fonologiczny, a następne lata przynoszą tylko jego doskonalenie.
- Okres swoistej mowy dziecięcej (3-7 r. ż.) – dziecko w tym czasie prowadzi swobodne rozmowy, posługuje się rozbudowanymi zdaniami, choć nie zawsze zgodnie z zasadami.
Zaburzenia mowy:
- to nieprawidłowości mowy,
- zaburzenia w procesie nadawania mowy (mówienia) i zaburzenia w procesie odbierania mowy (rozumienia),
- zaburzenia systemu leksykalnego języka (symboli/znaków), zaburzenia systemu gramatycznego języka (norm/reguł), zaburzenia systemu fonologicznego języka (dźwięków mowy),
- zaburzenia treści językowej (danych/informacji/przekazu), formy językowej (symboli/znaków, norm/reguł), substancji fonicznej w płaszczyźnie segmentalnej (fonemów, głosek, samogłosek, spółgłosek), substancji fonicznej w płaszczyźnie suprasegmentalnej (akcentu, iloczasu, intonacji, siły, pauzy, rytmu, tempa).
Przyczyny zaburzeń mowy:
- nieprawidłowości narządu artykulacyjnego (np. uszkodzenie krtani, nieprawidłowy zgryz);
- wady lub uszkodzenia narządu słuchu,
- nieprawidłowości w układzie nerwowym (np. uszkodzenia dróg nerwowych czy móżdżku),
- uszkodzenia na poziomie kory mózgowej,
- problemy o podłożu psychicznym (np. schizofrenia),
- choroby neuropsychiatryczne,
- niepełnosprawność intelektualna,
- choroby o podłożu genetycznym,
- negatywny wpływ środowiska (np. nieprawidłowa nauka mówienia), ➢czynnik chorobotwórczy.
Klasyfikacja zaburzeń mowy:
- zaburzenia mowy zewnątrzpochodne (egzogenne, środowiskowe), w których nie stwierdza się defektów anatomicznych, które można by uznać za przyczynę zaburzeń mowy;
- zaburzenia mowy wewnątrzpochodne (endogenne), w tym:
- dysglosja – zniekształcenie dźwięków mowy lub niemożność ich wytwarzania na skutek nieprawidłowej budowy narządów mowy lub obniżenia słyszalności,
- dyzartria (anartria) – zniekształcenie dźwięków mowy lub niemożność ich wytwarzania na skutek uszkodzenia ośrodków i dróg unerwiających narządy mowne,
- dyslalia (alalia) – opóźnienie w przyswajaniu sobie języka na skutek opóźnionego wykształcenia się funkcji pewnych struktur mózgowych,
- afazja – utrata częściowa lub całkowita znajomości języka na skutek uszkodzenia pewnych struktur mózgowych,
- jąkanie – zaburzenie płynności mowy (rytmu i tempa),
- nerwice mowy (logoneurozy) – mutyzm, afonia, jąkanie, zaburzenia tempa mowy, modulacji siły i wysokości głosu u osób cierpiących na nerwice,
- oligofazja – związane z upośledzeniem umysłowym,
- schizofazja – w związku z chorobami psychicznymi.
Bibliografia:
1. Czaplewska E., Milewski S., Diagnoza logopedyczna. Podręcznik akademicki, Sopot 2015.
2. Grabias S., Kurkowski M. (red.), Logopedia. Teoria zaburzeń mowy, Lublin 2012.
3. Kaczmarek L., Nasze dziecko uczy się mowy, Lublin 1988.
